سوره علق
علق به معنی خون بسته، کرم و زالو می باشد.[1]
مفهوم کلی سوره
اسامی سوره
علق، اقرأ باسم ربک، إقرأ، قلم.[3]
علت نامگذاری
«سوره علق»؛ به خاطر وجود این لفظ در آیۀ دوم سوره میباشد.
«سوره إقرا باسم ربک»؛ اولین آیۀ این سوره که در لسان پیامبر صلیاللهعليهوآله[4] و صحابه[5] در صدر اسلام استفاده میشد.
«سوره إقرا»؛ اولین کلمۀ این سوره میباشد، این اسم توسط برخی از مفسرین همانند، ابن جوزی[6] ، آلوسی[7] و ماتریدی[8] و ... استفاده شده است.
«سوره قلم»؛ به خاطر وجود این لفظ در آیۀ چهارم این سوره میباشد، این اسم توسط برخی از مفسرین همانند ابنالنحاس[9] ، ابنجوزی[10] و رسعنی[11] و ... استفاده شده است.
نکته: به جهت اشتباه نشدن این نام با نام سوره قلم، سوره قلم را با اسم (ن و القلم) متمایز میکنند.
تعداد آیات
سوره علق نوزده آیه دارد.[12]
تعداد کلمات
سوره علق هفتادودو کلمه دارد.[13] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره های قرآن مختلف است)
تعداد حروف
سوره علق دویستوهشتاد حرف دارد.[14] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره های قرآن مختلف است)
اهداف و آموزه ها
يادآورى توحيد و آفريدگار هستى؛
آگاهىبخشى نسبت به راههاى نيك و بدى كه فرا روى انسان است.[15]
محتوا و موضوعات
سوره علق در آغاز به پيغمبر اكرم صلىاللهعليهوآله دستور قرائت و تلاوت مىدهد.
و سپس از آفرينش اين انسان با عظمت، از يك قطعه خون بىارزش، سخن مىگويد:
و در مرحله بعد از تكامل انسان در پرتو لطف و كرم پروردگار، و آشنايى او به علم و دانش و قلم بحث مىكند.
در مرحله بعد از انسانهاى ناسپاسى كه على رغم اين همه موهبت و اكرام الهى راه طغيان را پيش مىگيرند سخن به ميان مىآورد.
و سرانجام اشاره به مجازات دردناك كسانى كه مانع هدايت مردم و اعمال نيكاند مىكند.
و سوره را با دستور سجده و تقرب به درگاه پروردگار پايان مىدهد.[16]
فضائل، خواص و ثواب قرائت
ابىبنكعب از پيامبر صلیاللهعليهوآله روايت كرده كه فرمود: «كسى كه سوره علق را قرائت كند مانند آن است كه تمام سورههاى مفصّله را قرائت كرده».[17]
محمدبنحسان از امام صادق علیهالسلام روايت نموده كه: «هر كس در روز يا شبش اقراء باسم ربك را قرائت کند و آن گاه بميرد در روز يا شب آن شهيد مرده، و خدا او را شهيد برانگيزاند و او را زنده كند مانند كسى كه در راه خدا با رسول اللَّه صلیاللهعليهوآله شمشير زده است».[18]
از پیامبر اسلام مروی است که «هر کسی این سوره را قرائت کند مانند آن است که سورههای مفصل را قرائت کرده است و در اجر همانند کسی است که در راه خدا شمشیر کشیده است و کسی که این سوره را در روی دریا بخواند خداوند او را غرق شدن نجات میدهد».[19]
از رسول خدا مروی است که «هر کس این سوره را بر در انبار بخواند خداوند متعال آن را از هر آفت و سرقتی برای صاحبش ایمن نگه می دارد». [20]
از امام صادق علیهالسلام روايت شده است «هر کس موقع سفر این سوره را بخواند از سختی سفر در امان میماند، و هر کس در روی دریا این سوره را بخواند از رنج سفر دریایی ایمن میماند».[21]
محل نزول
سوره علق در مکه بر پیامبر صلیاللهعليهوآله نازل شده است. [22]
زمان نزول
سوره علق جزو اولین سورههای نازله بر پیامبر در سال اول بعثت میباشد.[23]
فضای نزول
حداقل پنج آیه ابتدایی سوره علق در آغازین روز بعثت پیامبر صلیاللهعليهوآله نازل شده است بنابراین نوعی آمادهسازی پیامبر برای دریافت و ابلاغ وحی و اشاره به مشکلات پیش روست. به همین خاطر آن حضرت را امر به خواندن با نام خدا میکند. زیرا که شروع و تداوم وحی با نام خدا و در پرتو علم الهی میسر است. شان نزولی هم که برای این سوره مطرح شده است همین مطلب را تایید میکند[24] . با توجه به نزول این سوره در آغاز بعثت و تنهایی پیامبرصلیاللهعليهوآله و آزار و اذیتهایی که قومش خواهند نمود آیات بعدی هم همان موقع یا چند روز بعد به تناسب آن فضا نازل شده است.
ترتیب در مصحف
سوره علق نودوششمین سوره قرآن در ترتیب مصحف میباشد.[25]
ترتیب بر اساس نزول
سوره علق اولین سوره نازله بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله میباشد[26] . (لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره های قرآن مختلف است)
ارتباط با سوره قبلی
چون خداوند سبحان سوره تین را به اسم و نام خود پايان داد سوره علق را هم نيز به نام خود شروع فرمود.[27]
همچنین چون سوره مبارکۀ تین را با بیان نعمتهای الهی به انسان پایان برده است، به اینکه او را به بهترین نظام و اعتدال خلق نموده حال آنکه او دوباره خود را به پائینترین درجه رسانید. ساختار سوره علق هم متضمن بیان خلق انسان از پستترین چیزها و ترقی آن به بالاترین درجات همانند علم به کتاب و تعلیم علوم و نیز طغیانش بر خداوند بزرگ است. پس این سوره را با ذکر اسماء حسنی شروع کرده است. همچنین چون در دو سوره سابق بیان منتهای الهی بر پیامبر صلیاللهعليهوآله ذکر شده است این سوره نیز با بیان برترین منت الهی بر پیامبرصلیاللهعليهوآله که همان رسالت و انزال وحی میباشد آغاز کرده است.[28]
ویژگی
مشهور در ميان مفسران اين است كه سوره علق نخستين سورهاى است كه بر پيامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده، و محتواى آن نيز مؤيد همين معنى است.[29]
سوره علق از سور مفصلات می باشد[30] ابن قتیبه می گوید: ... مفصلات سوره های کوچکی هستند که بعد از سور مثانی آمده اند اینکه چرا این سوره ها را مفصل نامیده اند به خاطر کوتاه بودن آنها و اینکه بسيار به واسطه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ از يكديگر جدا شدهاند.[31]
روايتى است كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده كه فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جاى تورات و سورههاى مئين را به جاى انجيل و سورههاى مثانى را به جاى زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سورههاى مفصّل فزونى بخشيد.[32]
این سوره از سور عزائم است و آيۀ نوزده آن سجدۀ واجب دارد كه هركسى اين آيه را بشنود يا بخواند، واجب است يك سجده به جا آورد. سور عزائم عبارتند از سوره های سجده، فصلت، نجم، علق که خواندن آنها در نماز جائز نیست.
[1]قاموس قرآن، ج 5، ص 31.
[2]تفسير قرآن مهر، ج22، ص: 267
[3]التحرير و التنوير، ج30، ص 382.
[4]تفسیر النسائی،ج2،ص518.
[5]الدر المنثور فى التفسير بالماثور، ج6، ص 368.
[6]زادالمسیر فی علمالتفسیر، ج4، ص 466.
[7]روح المعانی، ج15، ص 399.
[8]تاویلات اهل سنت جلد 10، ص 575.
[9]اعرابالقرآن، ج5، ص 162.
[10]زادالمسیر فی علمالتفسیر، ج4 ،466.
[11]رموز الکنوز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج 8، ص 680.
[12]الكشف و البيان، ج10، ص242
[13]همان.
[14]همان.
[15]تفسیر قرآن مهر، ج 22، ص 368
[16]تفسیر نمونه، ج 27، ص 150
[17]ترجمه مجمعالبيان في تفسيرالقرآن، ج27، ص 173
[18]همان
[19]البرهان في تفسير القرآن، ج5، ص 695
[20]همان
[21]همان
[22]ترجمه تفسير مجمع البيان، ج27، ص 173
[23]تفسير احسن الحديث، ج12، ص 284
[24]شان نزول این سوره در تفسیر نمونه، ج 27، ص 153 آمده است.
[25]تفسير قرآن مهر، ج22، ص 267.
[26]التمهيد في علوم القرآن، ج1، ص 135
[27]ترجمه مجمعالبيان في تفسيرالقرآن، ج27، ص 173
[28]نفحاتالرحمن فی تفسیر القرآن ، ج 6 ، ص 527
[29]تفسير نمونه، ج27، ص150
[30]التمهید في علوم القرآن، ج1، ص313
[31]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج1، ص 34
[32]همان