سوره واقعه
واقعه به معنی حادثه شدید می باشد.[1]
مفهوم کلی سوره
دلايل رستاخيز و تصوير صحنه‌هاى آن؛
تقسيم مردم به مقربان و اصحاب دست راست و چپ؛
نشانه‌هاى خدا در صحنه‌ى طبيعت و كيهان.[2]
اسامی سوره
سوره واقعة
علت نامگذاری
«سوره واقعة»؛ تنها نام اين سوره واقعه (حادثه و پيشامد) است كه از آيۀ اول آن گرفته شده است. واقعه يكى از نام‌هاى قيامت نيز هست.[3]
تعداد آیات
سوره واقعه نودوشش آیه دارد.[4]
تعداد کلمات
سوره واقعه سیصدوهفتادوهشت کلمه دارد.[5] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره های قرآن مختلف است)
تعداد حروف
سوره واقعه هزاروهفتصدوسه حرف دارد.[6] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره های قرآن مختلف است)
اهداف و آموزه ها
محتوا و موضوعات
محتواى سوره واقعه را می توان در هشت بخش خلاصه كرد:
آغاز ظهور قيامت و حوادث سخت و وحشتناك مقارن آن؛
گروه‌بندى انسانها در آن روز و تقسيم شان به اصحاب‌اليمين و اصحاب‌الشمال و مقربين؛
بحث مشروحى از مقامات مقربين و انواع پاداشهاى آنها در بهشت؛
بحث مشروحى درباره گروه دوم يعنى اصحاب‌اليمين و انواع مواهب الهى بر آنها؛
بحث قابل ملاحظه‌اى درباره اصحاب‌الشمال و مجازاتهاى دردناك آنها در دوزخ؛
ذكر دلائل مختلفى پيرامون مساله معاد از طريق بيان قدرت خداوند، و خلقت انسان از نطفه ناچيز، و تجلى حيات در گياهان، و نزول باران، و فروغ آتش، كه در ضمن نشانه‌هايى از توحيد نيز محسوب مى‌شود.
ترسيمى از حالت احتضار و انتقال از اين جهان به جهان ديگر كه آن خود نيز از مقدمات رستاخيز است.
نظر اجمالى ديگرى روى پاداش و كيفر مؤمنان و كافران و سرانجام سوره را با نام پروردگار عظيم پايان مى‌دهد.[8]
فضائل، خواص و ثواب قرائت
ابى‌بن‌كعب می‌گويد: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌وآله فرمود: «كسى كه سوره واقعه را بخواند از غافلين نوشته نشود».
از مسروق روايت شده كه: «كسى كه مي‌خواهد خبر پيشينيان و خبر اهل بهشت و خبر اهل آتش و خبر دنيا و خبر آخرت را بداند پس سوره واقعه را بخواند».
روايت شده كه عثمان بن عفان بر عبد اللَّه بن مسعود وارد شده كه او را عیادت كند در بيمارى او كه از دنيا رفت پس به او گفت: از چه شكايت داراى؟ گفت: از گناهانم، گفت: چه ميخواهى؟ گفت: رحمت پروردگارم را، گفت: آيا طبيبى برايت نياورم، گفت: طبيب من مرا بيمار كرده، گفت: آيا دستور ندهم كه عطا و سهميه تو را از بيت المال بدهند؟ گفت: آن روز كه محتاج بودم مرا محروم داشتى و امروز ميخواهى بدهى كه من احتياج ندارم و بى نياز از آن هستم، گفت: پس براى دخترانت باشد. گفت: آنها نيازى به آن حقوق و عطا ندارند، چون من آنها را فرمان دادم كه سوره واقعه را بخوانند و به آن مداومت كنند، زيرا كه من از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله شنيدم كه مي‌فرمود هر كس سوره واقعه را هر شب بخواند هرگز نياز و تنگدستى و فقر به او نرسد.
عياشى به اسنادش از زيدشحام از امام محمد باقر عليه‌السلام روايت كرده كه فرمود: «كسى كه سوره واقعه را پيش از خوابيدن بخواند خدا را ملاقات كند در حالى كه صورت او مانند ماه شب چهارده خواهد بود».
ابو‌بصير از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده كه فرمود: «كسى كه در هر شب جمعه سوره واقعه را بخواند خدا او را دوست دارد و محبت او را در دل تمام مردم قرار دهد و هرگز در دنيا بدى و فقر و آفتى از آفات دنيا نبيند، و از رفقاء اميرالمؤمنين عليه‌السلام خواهد بود».[9]
محل نزول
ابن عباس و قتاده گويند: سوره واقعه مكّى است، مگر يك آيه از آن كه در مدينه نازل شده و آن آيه (وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ).
و بعضى گفته‌اند: مكّى است مگر قول او «ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ» و قول او: (أَ فَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ) كه در مسافرت و هجرت آن حضرت بمدينه نازل شده است.[10]
زمان نزول
تاريخ نزول سوره واقعه در ما بين هجرت مسلمين به حبشه و اسراء است و بعد از سوره طه نازل شده است.
فضای نزول
سوره واقعه از سوره های مکی می باشد فضای مسموم آن روزهای مکه ایجاب می نمود که خداوند متعال در برابر تبلیغات وسیع و معاندانۀ مشرکان از پیامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله حمایت عینی و مصداقی نماید یکی از این حمایت ها در سوره واقعه متبلور شده است زیرا که موضوع این سوره بحث معاد و قیامت است و وضعیت گروه ها و افراد مختلف و دسته بندی آنها را در روز قیامت را بیان می نماید. چون مسئله معاد یکی از بزنگاه های تبلیغی و فرافکنی های مشرکان بود که بسیار روی آن مانور می دادند و نیاز به آن بود که جواب مناسبی دریافت می کردند که البته این جواب جاودانه و برای همه عصرها ماندگار است.
ترتیب در مصحف
سوره واقعه پنجاه‌وششمين سوره در چينش كنونى قرآن به شمار می آید.[11]
ترتیب بر اساس نزول
سوره واقعه چهل‌و‌ششمين سوره قرآن در ترتيب نزول می باشد و بعد از سوره طه نازل شده است.[12]
(لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره های قرآن مختلف است)
ارتباط با سوره قبلی
چون خداوند سبحان سوره الرحمن را به صفت بهشت پايان داد، سوره واقعه را نيز به صفت قيامت و بهشت شروع كرده است.[13]
ویژگی
سوره واقعه از سور مفصلات می باشد[14] ابن قتیبه می گوید: ... مفصلات سوره های کوچکی هستند که بعد از سور مثانی آمده اند اینکه چرا این سوره ها را مفصل نامیده اند به خاطر کوتاه بودن آنها و اینکه بسيار به واسطه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ از يكديگر جدا شده‌اند. [15]
روايتى است كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده كه فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جاى تورات و سوره‌هاى مئين را به جاى انجيل و سوره‌هاى مثانى را به جاى زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌هاى مفصّل فزونى بخشيد.[16]
در روایتی ابوبکر به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض می کند یا رسول الله پیری چه زود به سراغ شما آمد. حضرت در جواب فرمودند: «شيّبتنى سورة هود و الواقعة و المرسلات و عمّ يتسائلون و اذا الشّمس كوّرت»: اين پنج سوره مرا پير گردانيد.[17]
سوره واقعه چنان كه از نامش پيدا است از قيامت و ويژگي‌هاى آن سخن مى‌گويد، و اين معنى در تمام آيات نودوششگانه سوره مساله اصلى است.[18]
[1]قاموس قرآن، ج7، ص 235
[2]تفسير قرآن مهر، ج20، ص 153
[3]همان، ص 155
[4]الکشف و البیان، ج9، ص199
[5]همان
[6]همان
[7]تفسير قرآن مهر، ج20، ص 156
[8]تفسير نمونه، ج23، ص 194-193
[9]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج24، ص 128-127
[10]همان
[11]تفسير قرآن مهر، ج20، ص 155
[12]التمهید فی علوم القرآن، ج1، ص136
[13]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج24، ص 129
[14]التمهید في علوم القرآن، ج1، ص313
[15]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج1، ص 34
[16]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج1، ص 34
[17]زبدة التفاسير، ج7، ص343
[18]تفسير نمونه، ج23، ص 193