سوره الرحمن
الرحمن از نام‌هاى خداوند سبحان است و غير خدا با آن توصيف نمي‌شود. این نام یکصدوشصت‌ونه بار در قرآن مجيد آمده است. (صدوسيزده بار در اوّل سوره‌ها در ضمن بسمله و پنجاه‌وشش بار در اثناء آيات)
اكثريت قريب به اتفاق اهل لغت و تفسير آنرا كلمه عربى و مشتق از رحمت گرفته‌اند و احسان‌كننده و نعمت‌دهنده معنى كرده‌اند.[1]
مفهوم کلی سوره
فناى همه موجودات، مگر خدا؛
يادآورى رستاخيز و نعمتهاى بهشتى و عذاب‌هاى دوزخ؛
يادآورى نعمتهاى بزرگ، هم‌چون علم.[2]
اسامی سوره
الرحمن، عروس قرآن، آلاء[3]
علت نامگذاری
«سوره الرحمن»؛ سبب نام‌گذارى آن به «الرحمن»، آيۀ نخست اين سوره است كه واژۀ «الرحمن» در آن به كار رفته است.[4]
«سوره عروس قرآن»؛ وجه تسمیۀ سوره به این اسم به جهت روایتی از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله است که این سوره را عروس‌القرآن نامیده است.[5]
«سوره آلاء»؛ به جهت تکرار مکرر این لفظ و نیز ذکر نعمت‌های الهی در این سوره می‌باشد.
تعداد آیات
سوره الرحمن هفتادوهشت آیه دارد.[6]
تعداد کلمات
سوره الرحمن سیصدوپنجاه یک کلمه دارد.[7] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره های قرآن مختلف است)
تعداد حروف
سوره الرحمن هزاروششصدوسی‌وشش حرف دارد.[8] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره های قرآن مختلف است)
اهداف و آموزه ها
اساسى‌ترين اهداف سوره الرحمن عبارت‌اند از:
1. يادآورى توحيد و مبدأ هستى؛
2. يادآورى رستاخيز و نعمتهاى بهشتى و عذاب‌هاى جهنم.[9]
محتوا و موضوعات
محتواى سوره الرحمن به چند بخش تقسيم می شود:
بخش اول كه مقدمه و آغاز سوره است از نعمتهاى بزرگ خلقت، تعليم و تربيت، حساب و ميزان، وسائل رفاهى انسان، و غذاهاى روحى و جسمى او سخن مى‌گويد.
بخش دوم توضيحى بر مساله چگونگى آفرينش انس و جن است.
بخش سوم بيانگر نشانه‌ها و آيات خداوند در زمين و آسمان است.
در بخش چهارم از نعمتهاى دنيوى فراتر رفته، سخن از نعمتهاى جهان ديگر است كه با دقت و ظرافت خاصى ريزه‌كاريهاى نعمتهاى بهشتى اعم از باغها، چشمه‌ها، ميوه‌ها، همسران زيبا و باوفا، و انواع لباسها، توضيح داده شده است.
و بالآخره در بخش پنجم اين سوره اشاره كوتاهى به سرنوشت مجرمان و قسمتى از مجازاتهاى دردناك آنها آمده است.[10]
فضائل، خواص و ثواب قرائت
ابى‌بن‌كعب گويد: حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌وآله فرمود: «هر كس سوره الرحمن را قرائت كند خدا بر ضعف و ناتوانى او ترحم نمايد و او سپاس و شكر آنچه را كه خدا بر او انعام نموده بجا آورده است»
از حضرت موسى‌بن‌جعفر عليهماالسلام از پدران گراميش از پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌وآله روايت شده كه فرمود: «براى هر چيزى عروسى است و عروس قرآن سوره الرحمن است».
ابوبصير از امام صادق عليه‌السلام روايت نموده كه فرمود: «ترك نكنيد قرائت الرحمن را و قيام به آنرا زيرا كه آن در دلهاى منافقين قرار نمي‌گيرد و روز قيامت در صورت آدمى در زيباترين صورت و خشبوترين بوى به نزد پروردگارش مي‌آيد تا آنكه مي‌ايستد در جايى كه هيچكس نزديكتر از او به خدا نيست، پس خداى سبحان به او مي‌فرمايد چه كسى در زندگانى دنيا قيام به حق تو نموده و به قرائت تو مداومت كرد؟، پس سوره الرحمن مي‌گويد: «اى پروردگارم فلانى و فلانى و فلانى پس صورت ايشان سفيد مي‌شود پس به آنها مي‌فرمايد، شفاعت كنيد در هر كس كه دوست داريد، پس شفاعت مي‌كنند تا آنكه باقى نماند براى ايشان غايتى و كسى نباشد كه براى او شفاعت كنند پس به ايشان مي‌گويند داخل بهشت شويد و هر كجا كه خواستيد مسكن نمائيد».
حمادبن‌عثمان می‌گويد: امام صادق عليه‌السلام فرمود: «لازم است كه هر مردى سوره الرحمن را در روز جمعه قرائت كند پس هر وقت كه خواند «فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ» بگويد: لا بشى‌ء من آلائك رب اكذب».
حضرت صادق علیه‌السلام فرمود: «كسى كه در شب سوره الرحمن را بخواند، و بعد از هر «فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ» بگويد «لا بشي‌ء من آلائك رب اكذب»، خداوند فرشته و ملكى بر او موكّل كند اگر در اوّل شب خواند كه او را تا صبح حفظ نمايد و اگر در هنگام صبح آن را خواند موكّل فرمايد بر او فرشته‌اى كه او را تا شب حفظ كند».[11]
محل نزول
بعضى گفته‌اند سوره الرحمن در مكّه نازل شده جز يك آيه: يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، كه بقول عطاء و قتاده و عكرمه و يكى از دو روايت از ابن عبّاس كه در مدينه آمده.
و حسن و قتاده و ابى حاتم نقل كرده‌اند كه تمام آن مدنى است.[12]
زمان نزول
[بنا بر مدنی بودن] تاريخ نزول آن در ما بين صلح حديبيه و جنگ تبوك است و بعد از سوره رعد نازل شده است.[13]
فضای نزول
سوره الرحمن سوره نعمت ها و رحمت های الهی است، دعوت خداوند متعال به دین الهی و هدایت پذیری هر چند در برخی از موارد با تهدید و هشدار همراه است ولی بسیار پیش می آید که خداوند با ذکر نعمت هایی که به انسان ها داده است و نیز تکرار آنها، ذهن انسان های آزاده را به فکر وا می‌دارد. سوره الرحمن نیز به همین غرض و در فضای تقابل مسلمانان با مشرکان نازل شده است تا هر دو گروه به یاد نعمت های الهی بیفتند و موجب ترغیب مشرکان به اسلام و نیز افزایش ایمان و اطمینان مسلمانان گردد.
ترتیب در مصحف
سوره الرحمن پنجاه‌وپنجمين سوره در چينش كنونى قرآن به شمار می آید.[14]
ترتیب بر اساس نزول
سوره الرحمن نودوهفتمين سوره در ترتيب نزول می باشد و بعد از سوره رعد نازل شده است.[15] (لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره های قرآن مختلف است)
ارتباط با سوره قبلی
خداوند سبحان سوره قمر را كه قبل از سوره الرحمن است به اسم مقدّس خودش پایان داد و فرمود: «عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ» و سوره الرحمن را نيز به اسم خودش شروع نموده است.[16]
ویژگی
سوره الرحمن در لسان مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به عنوان «عروس قرآن» نامیده شده است.
آيۀ «فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ» سى‌ويك بار در سوره الرحمن تكرار شده است. اين آيه مى‌پرسد: «كدام يك از نعمتهاى پروردگارتان را تكذيب مى‌كنيد؟» و در احاديث از امام صادق عليه‌السلام روايت شده كه در هنگام قرائت سوره الرحمن، در نزد آن سی‌ویک بند بگوييد: «لا بِشَي‌ءٍ من آلائِك ربِّ اكَذِّبُ» يعنى: «پروردگارا هيچ كدام از نعمت‌هايت را تكذيب نمى‌كنم».[17]
آیه «مدهامتان» با یک کلمه کوتاهترین آیه قرآن(بدون در نظر گرفتن حروف مقطعه) می باشد که در سوره الرحمن قرار دارد.
این سوره تنها سوره ای است که بعد از بسم الله الرحمن الرحیم با نامی از اسماء خداوند متعال آغاز شده است.
سوره الرحمن از سور مفصلات می باشد[18] ابن قتیبه می گوید: ... مفصلات سوره های کوچکی هستند که بعد از سور مثانی آمده اند اینکه چرا این سوره ها را مفصل نامیده اند به خاطر کوتاه بودن آنها و اینکه بسيار به واسطه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ از يكديگر جدا شده‌اند. [19]
روايتى است كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده كه فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جاى تورات و سوره‌هاى مئين را به جاى انجيل و سوره‌هاى مثانى را به جاى زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌هاى مفصّل فزونى بخشيد.[20]
[1]قاموس قرآن، ج3، ص 72
[2]تفسير قرآن مهر، ج20، ص 117
[3]همان، ص 119
[4]همان
[5]مجمع‌البيان في تفسيرالقرآن، ج9، ص 296
[6]الکشف و البیان، ج9، ص176
[7]همان
[8]همان
[9]تفسير قرآن مهر، ج20، ص 120
[10]تفسير نمونه، ج23، ص 92-91
[11]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج24، ص 55-54
[12]همان
[13]حجةالتفاسير و بلاغ‌الإكسير، مقدمه‌اول، ص 27
[14]تفسير قرآن مهر، ج20، ص 119
[15]التمهید فی علوم القرآن، ج1، ص 137
[16]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج24، ص 55
[17]تفسير قرآن مهر، ج20، ص 120
[18]التمهید في علوم القرآن، ج1، ص313
[19]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج1، ص 34
[20]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج1، ص 34