سوره شورى
شورى اسم است به معنى مشورت و به قول راغب شورى كارى است كه در آن مشورت مي‌كنند.[1]
مفهوم کلی سوره
نشانه‌هاى توحيد در آفاق و انفس؛
اقسام وحى و ارتباط با خدا؛
دوستى خاندان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله، اجر رسالت؛
لزوم مشورت بين مؤمنان؛
وجود موجودات زنده در آسمان‌ها؛
صحنه‌هاى رستاخيز.[2]
علت نام‌گذاری
«سوره شوری»؛ سبب نام‌گذارى آن به «شورى» آيه‌ى سی و هفتم اين سوره است كه مسلمانان را به مشورت دعوت مى‌كند.
«سوره حم عسق»؛ سبب نام‌گذارى اين سوره به «حم عسق» حروف مقطعۀ اولين آيه این سوره می‌باشد.[5]
«سوره حم شریعت»؛ در چند تفسیر از این اسم برای سوره شوری نامبرده شده است که به نظر می‌رسد از وجود عبارت «شرع لکم» در آیۀ سیزدهم این سوره، که تشریع کلیت دین اسلام را همانند سایر ادیان می‌داند چنین استفاده‌ای شده است. همچنین عبارت «حم» هم به خاطر تمییز آن از سوره جاثیه است زیرا که آن سوره را هم سوره شریعت می‌نامند.
تعداد آیات
سوره شوری پنجاه‌وسه آيه دارد.[6]
تعداد کلمات
سوره شوری هشتصدوشصت‌وشش كلمه دارد.[7] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره های قرآن مختلف است)
تعداد حروف
سوره شوری سه‌هزاروپانصدوهشتادوهشت حرف دارد.[8] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره های قرآن مختلف است)
اهداف و آموزه ها
هدف سوره شورى، هم چون ديگر سوره‌هاى مكى، بيان اصول دين است، يعنى به توحيد، نبوت و معاد مى‌پردازد، اما در اين سوره تأكيد بر محور اساسى وحى و نبوت است.[9]
محتوا و موضوعات
سوره شوری بحثهاى مختلفى دارد كه به طور خلاصه چنين است:
بخش اول: كه مهمترين بخش اين سوره را تشكيل مى‌دهد بحث پيرامون وحى و ارتباط خداوند با پيامبران از اين طريق مرموز است، كه مى‌توان گفت بر تمام سوره سايه افكنده، با آن آغاز مى‌شود، و با آن پايان مى‌يابد، و در لابلاى سوره نيز از آن سخن به ميان آمده، و به تناسب آن، بحثهايى پيرامون قرآن و نبوت پيامبر اسلام صلی‌الله‌عليه‌وآله و آغاز شروع رسالت از زمان نوح عليه‌السلام مطرح شده است.
بخش دوم: اشاراتى است پر معنى به دلائل توحيد، و آيات خداوند در آفاق و انفس كه بحث وحى را تكميل مى‌كند، و همچنين بحثهايى از توحيد ربوبيت.
بخش سوم: اشاراتى به مساله معاد و سرنوشت كفار در قيامت دارد اين بخش نسبت به بخشهاى ديگر در اين سوره كم است.
بخش چهارم: يك سلسله مباحث اخلاقى است كه با ظرافت مخصوصى بيان شده، گاه به ملكات برجسته‌اى همچون استقامت و توبه و عفو و گذشت و شكيبايى و فرونشاندن آتش خشم يا تعبيرات لطيفى دعوت مى‌كند.
و گاه از ملكات رذيله‌اى همچون طغيان به هنگام رو آوردن نعمتهاى الهى، و لجاجت، و دنيا پرستى، و جزع و فزع به هنگام بروز مشكلات، با عبارات زنده‌اى نهى مى‌كند.
و در نهايت مجموعه‌اى است كامل و دارويى است شفا بخش براى رهروان راه حق.[10]
فضائل، خواص و ثواب قرائت
ابى‌بن‌كعب از پيامبر خدا صلی‌الله‌عليه‌وآله روايت كرده است: «هر كس سوره حم عسق را بخواند از كسانى است كه فرشتگان بر او درود مي‌فرستند، و برايش آمرزش و رحمت مي‌خواهند».[11]
سيف‌بن‌عميره از حضرت صادق علیه‌السلام روايت مي‌كند كه فرمودند: «هر كس حم عسق را بخواند خداوند او را روز قيامت برخواهد انگيخت در حالى كه صورتش مانند ماه شب چهارده مي‌درخشد تا اينكه در پيشگاه پروردگار مى‌ايستد، خداوند مي‌فرمايد: بنده‌ام سوره حم عسق را بسيار خواندى و ندانستى چقدر ثواب دارد، ولى اگر مي‌دانستى اين سوره چه ثوابى دارد از خواندنش خسته نمي‌شدى ولى به زودى تو را پاداش نيك خواهم داد، او را بهشت بفرستيد، كه او در بهشت كاخى از ياقوت سرخ دارد كه در و پنجره‌ها و پله‌هايش نيز از ياقوت سرخ است، از داخل اين كاخ بيرونش و از بيرونش اندرونش ديده ميشود، و در اين كاخ براى او دو حورالعين و هزار كنيز و هزار غلام از آن ولدان مخلدون كه در قرآن توصيف شده است مي‌باشد.[12]
محل نزول
از حسن نقل شده است كه سوره شوری مكى است جز آيه «وَ الَّذِينَ اسْتَجابُوا و الَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ تا لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ».
از ابن عباس و قتاده نيز نقل شده است كه اين سوره مكى است بجز چهار آيه از آن كه در مدينه نازل شده است و آن اين آيات است: «قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى» ابن عباس گويد: هنگامى كه اين آيه نازل شد، مردى گفت: بخدا كه اين آيه را خداوند نازل نكرده است، بدنبال اين سخن بود كه خداوند اين آيه را نازل كرد: «أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً» يعنى: ميگويند: بر خدا افتراء بسته است، سپس آن مرد توبه كرده پشيمان شد آن گاه اين آيه نازل شد «وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ» تا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ يعنى: «خداوند است كه توبه بندگانش را مى‌پذيرد».[13]
زمان نزول
تاريخ نزول سوره شوری بعد از اسراء و كمى قبل از هجرت پيامبر به مدينه است و بعد از سوره حم سجده يعنى (فصلت) نازل شده است.[14]
فضای نزول
سوره شوری همانند دیگر سور مکی در فضای انکار و مخالفت مشرکان مکه نازل شده است انکار وحی بر رسول خدا و غیر وحیانی دانستن قرآن از بارزترین اتهامات مشرکان بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود که خداوند متعال در این سوره در آیات متعدد به مسأله وحی بر پیامبران، وحیانی بودن قرآن، وحیانی بودن دین اسلام، انواع وحی و مسائل پیرامون آن می پردازد.
ترتیب در مصحف
سوره شوری در چينش كنونى قرآن كريم چهل‌ودومين سوره به شمار می آید.[15]
ترتیب بر اساس نزول
سوره شوری شصت‌و‌دوّمين سوره در ترتيب نزول می باشد و بعد از سوره فصلت نازل شده است.[16] (لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره های قرآن مختلف است)
ارتباط با سوره قبلی
خداوند سوره فصلت را با ياد قرآن ختم فرمود، و اينك هم سوره شوری را با ياد قرآن شروع كرده است.[17]
ویژگی
سوره شوری از سور " حواميم" است (حواميم هفت سوره از قرآن است كه با" حم" شروع مى‌شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره‌هاى مكى است).[18] سور حوامیم عبارتند از: مؤمن، فصلّت، شوري، زخرف، دخان، جاثیه و احقاف.[19]
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند: هر چيزى را ميوه‌ايست و ميوه قرآن حواميم است چه اين سوره‌ها روضه هاى زيبا و معمورند كه متصلند بيكديگر هر كه خواهد در مرغزار بهشت چرا كند بايد كه حواميم بخواند.[20] و حاكم از ابن مسعود آورده كه گفت: حواميم ديباى قرآن است.[21] پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در حدیثی فرمود: مَثَل سوره های حم دار در قرآن، مثل لباس حریر در میان لباس ها است.[22]
سوره شوری در هر دو ترتیب مصحف و نزول بعد از سوره فصلت قرار گرفته است.
[1]قاموس قرآن، ج4، ص 89
[2]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 255
[3]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 257
[4]جلاءالأذهان و جلاءالأحزان، ج9، ص 10
[5]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 257
[6]الکشف و البیان، ج8، ص301
[7]همان
[8]همان
[9]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 258
[10]تفسير نمونه، ج20، ص 344- 343
[11]نور الثقلين جلد 4 صفحه 556
[12]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج22، ص 90
[13]همان ص 89
[14]حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، مقدمه‌اول، ص 25
[15]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 257
[16]التمهید فی علوم القرآن، ج1، ص 136
[17]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج22، ص 90
[18]تفسير نمونه، ج20، ص 3
[19]التمهيد في علوم القرآن، ج1، ص 313
[20]منهج الصادقين فى إلزام المخالفين، ج8، ص 123
[21]ترجمه الإتقان فى علوم القرآن، ج1، ص 200
[22]روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن، ج17، ص2