سوره زخرف
زخرف به معنی زینت و زیور است.[1]
مفهوم کلی سوره
اثبات توحيد و نفى فرشته‌پرستى؛
اهميت نبوت و بيان سرگذشت ابراهيم و موسى عليهما‌السلام؛
معادگرايى؛
اهميت قرآن و خردورزى در مورد آن.[2]
اسامی سوره
زخرف، حم زخرف.[3]
علت نام‌گذاری
«سوره زخرف»؛ نام اين سوره «زخرف» به معناى زينت و زيور است و سبب نام‌گذارى آن آيۀ سی‌و‌پنجم اين سوره است كه از زينت‌ها و جلوه‌هاى مادى و فريبنده‌ى دنيا سخن مى‌گويد.[4]
«سوره حم زخرف»؛ امام باقر علیه‌السلام در ضمن روایتی این سوره را به نام حم زخرف خوانده است.[5] همچنین به جهت آنکه این سوره از سور حوامیم است لفظ حم به اول اسم این سوره اضافه شده است.
تعداد آیات
سوره زخرف هشتادونه آيه دارد.[6] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره های قرآن مختلف است)
تعداد کلمات
سوره زخرف هشتصدوسى‌و‌سه كلمه دارد.[7] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره های قرآن مختلف است)
تعداد حروف
سوره زخرف سه‌هزاروچهارصد حرف دارد.[8]
اهداف و آموزه ها
هدف‌هاى اساسى سوره زخرف عبارت‌اند از:
1. اثبات توحيد؛
2. اشاره‌اى به معاد؛
3. بيان اهميت قرآن و نبوت پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌وآله.[9]
محتوا و موضوعات
مباحث سوره زخرف را به طور فشرده مى‌توان در هفت بخش خلاصه كرد:
بخش اول: سرآغاز سوره است كه از اهميت قرآن مجيد و نبوت پيامبر اسلام صلی‌الله‌عليه‌وآله و برخورد نامطلوب افراد نادان در برابر اين كتاب آسمانى سخن مى‌گويد.
بخش دوم: قسمتى از دلائل توحيد را در آفاق و نعمتهاى گوناگون خداوند را بر انسانها برمى‌شمرد.
بخش سوم: همين حقيقت را از طريق مبارزه با شرك و نفى نسبتهاى ناروا به خداوند و مبارزه با تقليدهاى كوركورانه، و خرافاتى همچون تنفر از دختران يا ملائكه را دختران خدا پنداشتند تكميل مى‌كند.
در بخش چهارم: براى مجسم ساختن اين حقايق قسمتى از سرگذشت انبياى پيشين و اقوام آنها را نقل مى‌كند، و مخصوصا بر روى زندگى ابراهيم و موسى و عيسى علیهم‌السلام تكيه مى‌كند.
در بخش پنجم: مساله معاد و پاداش مؤمنان و سرنوشت شوم كفار مطرح شده و با تهديدها و انذارهاى قوى مجرمان را هشدار مى‌دهد.
بخش ششم: اين سوره كه از مهمترين بخشهاى آن است ناظر به ارزشهاى باطلى است كه حاكم بر افكار افراد بى‌ايمان بوده و هست كه به خاطر اين ارزشهاى بى اساس در ارزيابى خود در باره مسائل مهم زندگى گرفتار انواع اشتباه مى‌شوند، تا آنجا كه انتظار دارند قرآن مجيد نيز بر يك مرد ثروتمند نازل شده باشد، چرا كه شخصيت را در ثروت مى‌شمردند، قرآن مجيد در آيات متعددى از اين سوره اين تفكر احمقانه را درهم مى‌كوبد، و ارزشهاى والاى اسلامى و انسانى را مشخص مى‌كند.
بخش هفتم: كه در غالب سوره‌ها وجود دارد بخشى است از مواعظ و اندرزهاى مؤثر و پربار براى تكميل كردن بخشهاى ديگر، تا مجموع آيات سوره را به صورت معجون شفا بخش كامل در آورد و نيرومندترين تاثير را در شنونده بگذارد.[10]
فضائل، خواص و ثواب قرائت
ابن‌ابى‌كعب از پيامبر خدا صلی‌الله‌عليه‌وآله نقل مي‌كند كه فرمودند: «هر كس سوره زخرف را بخواند جزو كسانى خواهد بود كه روز قيامت به آنان گفته مى‌شود: اى بندگان من امروز باكى نداشته‌اند و اندوهى به خود راه ندهيد، و بدون حساب وارد بهشت شويد».
از ابوبصير نقل شده است كه حضرت باقر عليه‌السلام فرمودند: «هر كس سوره حم زخرف، را بسيار بخواند خداوند بدن او را در قبر از آزار حشرات زمين و فشار قبر حفظ كند، تا روز قيامت كه زير نظر لطف الهى و به فرمان خدا همين سوره او را وارد بهشت مي‌كند».[11]
محل نزول
سوره زخرف تمام آياتش در مكّه نازل شده است، امّا از مقاتل نقل شده است كه يك آيه از اين سوره مكّى نيست و در بيت المقدّس نازل شده، و آن آيه اينست «وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا ...».[12]
زمان نزول
تاريخ نزول سوره زخرف بعد از اسراء و كمى قبل از هجرت پيامبر به مدينه است و بعد از سوره شورى نازل شده است.[13]
فضای نزول
فضای نزول سوره زخرف همانند بیشتر سور مکی فضای انکار و جواب است انکار و إستهزاء و اتهام مشرکین مبنی بر اینکه چه لزومی دارد که خداوند بشری را برای هدایت انسانها بفرستد و جواب خداوند در این سوره بر اینکه هدایت بشر سنتی است الهی که خداوند متعال آنرا بر خود فرض کرده است. و اعراض و عدم قبول مردم مانع از اين سنت نيست بلكه خدا اينكار را كرده و مستهزءين را هلاك نموده است اين سخن ابتداء به طور اجمال، سپس با ذكر حالاتى از ابراهيم و موسى و عيسى علیهم‌السلام، تفصيل داده شده است.
در ضمن، حقائق ديگرى و مقدارى از حالات و بدعتهاى مشركان، مخصوصا نسبت فرزند دادن به خدا مطرح و ردّ شده است، اكثريت نزديك به تمام سوره در رابطه با انذار مى‌باشد، على هذا غرض سوره بيان سنت الهى در هدايت بشر است.[14]
ترتیب در مصحف
سوره زخرف در چينش كنونى قرآن، چهل‌وسومين سوره به شمار مى‌آيد.[15]
ترتیب بر اساس نزول
سوره زخرف شصت‌وسومين سوره در ترتيب نزول می باشد و بعد از سوره شورى نازل شده است.[16] (لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره های قرآن مختلف است)
ارتباط با سوره قبلی
چون خداوند سوره شوری را با يادى از قرآن و وحى ختم فرموده است، سوره زخرف را نيز با همان مطالب آغاز كرده است.[17]
ویژگی
سوره زخرف از سور " حواميم" است (حواميم هفت سوره از قرآن است كه با" حم" شروع مى‌شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره‌هاى مكى است).[18] سور حوامیم عبارتند از: مؤمن، فصلّت، شوري، زخرف، دخان، جاثیه و احقاف.[19]
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند: هر چيزى را ميوه‌ايست و ميوه قرآن حواميم است چه اين سوره‌ها روضه هاى زيبا و معمورند كه متصلند بيكديگر هر كه خواهد در مرغزار بهشت چرا كند بايد كه حواميم بخواند.[20] و حاكم از ابن مسعود آورده كه گفت: حواميم ديباى قرآن است.[21] پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در حدیثی فرمود: مَثَل سوره های حم دار در قرآن، مثل لباس حریر در میان لباس ها است.[22]
سوره زخرف با قسم به کتاب مبین آغاز شده است. و در هر دو ترتیب مصحف و نزول بعد از سوره شوری قرار گرفته است.
[1]قاموس قرآن، ج3، ص 159
[2]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 321
[3]التحرير و التنوير، ج25، ص 209
[4]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 323
[5]مجمع‌البيان في تفسير القرآن، ج9، ص 59
[6]الکشف و البیان، ج8، ص327
[7]همان
[8]همان
[9]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 324
[10]تفسير نمونه، ج21، ص 4-3
[11]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج22، ص 178 با اندکی تصرف
[12]همان، ص177
[13]حجة التفاسير و بلاغ الإكسير، مقدمه‌اول، ص 25
[14]تفسير احسن‌الحديث، ج10، ص 4 با تغییر و تصرف
[15]تفسير قرآن مهر، ج18، ص 323
[16]التمهید فی علوم القرآن، ج1، ص 136
[17]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج22، ص 178
[18]تفسير نمونه، ج20، ص 3
[19]التمهيد في علوم القرآن، ج1، ص 313
[20]منهج الصادقين فى إلزام المخالفين، ج8، ص 123
[21]ترجمه الإتقان فى علوم القرآن، ج1، ص 200
[22]روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن، ج17، ص2