سوره سبأ
سبأ نام قومى بود كه حضرت سليمان به ديارشان لشكر كشيد و در اثر نافرمانى از دستور پيامبران سدّشان شكست و خانه هایشان ويران شد این کلمه دوبار در قرآن آمده است.[1]
مفهوم کلی سوره
اسامی سوره
سبأ[3]
علت نام‌گذاری
«سوره سبأ»؛ سبب نام‌گذارى آن آيۀ پنجاه‌وچهار است كه نام «سبأ» در آن آمده است. سبأ نام يكى از شهرهاى يمن پايتخت يكى از حكومت‌هاى كهن اين سرزمين است كه پس از فرو ريختن سد مأرب و پيدايش سيل، رو به نابودى گذاشت.[4]
تعداد آیات
سوره سبأ پنجاه‌و‌پنج آیه دارد.[5]
تعداد کلمات
سوره سبأ هشتصدوسی کلمه دارد.[6] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره های قرآن مختلف است)
تعداد حروف
سوره سبأ هزاروپانصدودوازده حرف دارد.[7] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره های قرآن مختلف است)
اهداف و آموزه ها
هدف‌هاى اساسى سوره سبأ عبارت‌اند از:
1. ياد آورى توحيد و نشانه‌هاى خدا؛
2. يادآورى معاد؛
3. اشاره‌اى به پيامبران پيشين و رسالت پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌وآله و ارائه‌ى برنامه‌ى تربيتى براى مردم.[8]
محتوا و موضوعات
به طور كلى بايد گفت محتواى سوره سبأ ناظر به پنج مطلب است:
مسالۀ توحيد و قسمتى از نشانه‌هاى خداوند در عالم هستى، و صفات پاك او از جمله توحيد و ربوبيت و الوهيت؛
مسالۀ معاد كه از همه مسائل در اين سوره بيشتر مطرح شده، از طرق مختلف در باره آن بحثهاى گوناگونى عنوان گرديده؛
مسالۀ نبوت انبياى پيشين و مخصوصا پيامبر اسلام و پاسخ به بهانه جويي‌هاى دشمنان در باره او، و بيان پاره‌اى از معجزات انبياء سلف؛
بيان بخشى از نعمتهاى بزرگ خدا و سرنوشت شكرگزاران و كفران كنندگان، ضمن بيان گوشه‌اى از زندگى سليمان عليه‌السلام و قوم سبا؛
دعوت به تفكر و انديشه و ايمان و عمل صالح و تاثير اين عوامل در سعادت و نيكبختى بشر، و مجموعا برنامه جامعى را براى تربيت جستجوگران حق تشكيل مى‌دهد.[9]
فضائل، خواص و ثواب قرائت
ابى‌بن‌كعب از پيامبر صلی‌الله‌عليه‌وآله روايت نموده كه فرمود: «هر كه سوره سبأ را قرائت كند باقى نماند هيچ پيامبر و نه رسولى مگر آنكه در روز قيامت با او رفيق شده و مصافحه كنند».
ابن‌اخنيه از صادق عليه‌السلام روايت نموده كه فرمود: «كسى كه تمام دو الحمد سوره سبأ و فاطر را در يك شب بخواند همواره در آن شب در حفظ خدا خواهد بود، و اگر آن دو سوره را در روز بخواند مكروهى در آن روز به او نرسد. و به او از خير دنيا و خير آخرت چيزى داده می‌شود كه به قلبش خطور نكرده و به آن نرسيده باشد».[10]
محل نزول
سوره سبأ در مكه بر پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌وآله فرود آمده است.[11]
زمان نزول
سوره سبأ بين سال يازدهم و دوازدهم بعثت نازل شده است.[12]
فضای نزول
لحن آيات سوره سبأ نشان مى‌دهد كه به وقت نزول سوره مشركان در انكار بعث و نبوت كاملا موضع‌گيرى كرده و سران شرك پيروان خويش را به ضدّ اسلام وا مى‌داشته‌اند چون از جمله مطالب اين سوره گفتگو و مخاصمه پيروان با پيشوايان ستمگر (آيات سی‌ویک تا سی‌وچهار) در روز قيامت است.[13]
ترتیب در مصحف
سوره سبأ در چينش كنونى قرآن سى‌و‌چهارمين سوره به شمار مى‌آيد.[14]
ترتیب بر اساس نزول
سوره سبأ پنجاه‌وهشتمين سوره در ترتيب نزول است و بعد از سوره لقمان نازل شده است.[15] (لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره های قرآن مختلف است)
ارتباط با سوره قبلی
چون خداوند سبحان سوره احزاب را به بيان غرض در تكليف پايان داد و اينكه خداى سبحان نيكوكاران را به نيكويى پاداش و بدكاران را به بدى عملشان كيفر خواهد داد، سوره سبأ را به سپاس و شكر براى او بر نعمت و كمال قدرتش شروع نمود.[16]
ویژگی
سوره سبأ یکی از پنج سوره ای است که با عبارت «الحمدلله» آغاز شده است این سوره ها عبارتند از فاتحه، انعام، کهف، سبأ، فاطر که همه آنها جزو سور مکی هستند.
همچنین سوره سبأ از سور مثانی می باشد مثانی سوره هایی هستند که بعد از سور مئین قرار گرفته اند و زیر صد آیه دارند مانند اینکه سور مئین مبادی باشند و توالی آن مثانی آن فرض شده اند.[17]
سوره های مثانی عبارتند از: احزاب و حجّ و قصص و نمل و نور و انفال و مریم و عنکبوت و روم و یس و فرقان و حجر و رعد و سبأ و فاطر و إبراهیم و ص و محمد و لقمان و زمر.[18]
روايتى است كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده كه فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جاى تورات و سوره‌هاى مئين را به جاى انجيل و سوره‌هاى مثانى را به جاى زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌هاى مفصّل فزونى بخشيد.[19]
ذکر دو معجزه از دو پیامبر که پدر و پسر هستند، نرم شدن آهن به دست حضرت داود علیه‌السلام و تسخیر باد به دست حضرت سلیمان علیه‌السلام به اذن الهی، در در سوره سبأ آمده است.
[1]قاموس قرآن، ج3، ص203
[2]تفسير قرآن مهر، ج17، ص 21
[3]همان، ص 23
[4]همان
[5]التفسير الكبير: تفسير القرآن العظيم (الطبرانى)، ج5، ص 224
[6]همان
[7]همان
[8]تفسير قرآن مهر، ج17، ص 24
[9]تفسير نمونه، ج18، ص 3
[10]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج20، ص 199
[11]همان
[12]تفسیر قرآن مهر، ج17، ص 23
[13]تفسير احسن‌الحديث، ج8، ص 404
[14]تفسير قرآن مهر، ج17، ص 23
[15]التمهيد في علوم القرآن، ج1، ص 137
[16]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج20، ص 199
[17]زاد المسير فى علم التفسير، ج4، ص 141
[18]التمهید في علوم القرآن، ج1، ص 313
[19]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج1، ص 34