سوره ليل

لیل به معنی شب، كه از غروب آفتاب تا سپيده دم مى‌باشد؛ اين كلمه براى مذكر و مؤنث بكار برده مى‌شود، ليل مطلق شب و ليلة به معناى يك شب است‌.[1]

مفهوم کلی سوره

بخشش و تقوا عامل آسان شدن كارها؛

بخل و كفر عامل مشكل شدن كارها.[2]

اسامی سوره

لیل، والیل إذا یغشی.[3]

علت نام‌گذاری

«سوره لیل»؛ نام اين سوره «ليل» (شب) است كه از اولين آيۀ آن گرفته شده است.

«سوره والیل إذا یغشی»؛ نام‌گذاری سوره با عبارت آغازین آن است که در لسان بعضی از روایات هم به این نام آمده است.[4]

تعداد آیات

سوره لیل بیست‌و‌یک آیه دارد.[5]

تعداد کلمات

سوره لیل هفتادویک کلمه دارد.[6] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره های قرآن مختلف است)

تعداد حروف

سوره لیل سیصد وده حرف دارد.[7] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره های قرآن مختلف است)

اهداف و آموزه ها

محورهاى اساسى سوره لیل عبارت‌اند از:

1. تشويق مردم به بخشش و تقوا؛

2. هشدار به مردم در مورد بخل و كفر.[8]

محتوا و موضوعات

خداوند متعال در آغاز سوره لیل بعد از ذكر سه سوگند مردم را به دو گروه تقسيم مى‌كند:

انفاق‌كنندگان با تقوى، و بخيلانى كه منكر پاداش قيامت‌اند، پايان كار گروه اول را خوشبختى و سهولت و آرامش، و پايان كار گروه دوم را سختى و تنگى و بدبختى مى‌شمرد.

در بخش ديگرى از اين سوره، بعد از اشاره به اين معنى كه هدايت بندگان بر خدا است، همگان را از آتش فروزان دوزخ انذار مى‌كند.

و در آخرين بخش كسانى را كه در اين آتش مى‌سوزند و گروهى را كه از آن نجات مى‌يابند با ذكر اوصاف معرفى مى‌كند.[9]

فضائل، خواص و ثواب قرائت

ابى‌بن‌كعب از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله و سلّم روايت نموده كه هر كس سوره لیل را قرائت كند خداوند به او آن قدر ببخشد و عطا نمايد تا راضى و خشنود شود و او را از تنگدستى عافيت دهد و توانگرى را براى او آسان نمايد.[10]

محل نزول

سوره ليل در مكه بر پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌وآله نازل شده‌ است. [11]

زمان نزول

تاريخ نزول سوره لیل در ما بين ابتداء وحى و هجرت مسلمين به حبشه است و بعد از سوره اعلى نازل شده‌ است.

فضای نزول

حكايت كرده‌اند كه شخصى فقير در همسايگى درخت خرمايى زندگى مى‌كرد كه شاخه‌اى از آن درخت به خانۀ او آمده بود و گاهى فرزندانش از خرماهاى آن مى‌خوردند، اما صاحب درخت بخل مى‌ورزيد و خرماها را از دست و دهان كودكان مى‌گرفت. مرد فقير به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله شكوه كرد و پيامبر به صاحب درخت پيشنهاد كرد كه درخت خرما را در عوض درختى بهشتى واگذار كند، ولى او قبول نكرد. يكى از مسلمانان كه اين ماجرا را شنيد، از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله اجازه گرفت و نزد صاحب درخت رفت و آن را به چهل برابر قيمت خريد و آن را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله هديه داد و حضرت آن را به مرد فقير بخشيد.

در اين هنگام سوره ليل فرود آمد (و صفات افراد بخشنده و بخيل و فرجام آنان را به تصوير كشيد).[12]

ترتیب در مصحف

سوره لیل نودودومين سوره در چينش كنونى قرآن به شمار می آید.[13]

ترتیب بر اساس نزول

سوره لیل نهمين سوره در ترتيب نزول می باشد و بعد از سوره اعلى نازل شده است.[14] (لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره های قرآن مختلف است)

ارتباط با سوره قبلی

چون خداوند در سوره شمس بيان حال مؤمن و كافر را مقدّم داشت و در پس آن سوره لیل را مانند آن آورد پس متصل به آن شد اتصالی مانند به مانند.[15]

ویژگی

سوره لیل با سه قسم آغاز شده است.

غرض سوره لیل تهديد و انذار است، و اين هدف را از اين راه دنبال مى‌كند كه به انسانها بفهماند مساعى و تلاشهايشان يك جور نيست. در اين سوره اهتمام و عنايت خاصى به مسالۀ انفاق مالى شده است، و اين سوره از نظر زمينه آياتش هم مى‌تواند مكى باشد، و هم مدنى.[16]

سوره لیل از سور مفصلات می باشد[17] ابن قتیبه می گوید: ... مفصلات سوره های کوچکی هستند که بعد از سور مثانی آمده اند اینکه چرا این سوره ها را مفصل نامیده اند به خاطر کوتاه بودن آنها و اینکه بسيار به واسطه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ از يكديگر جدا شده‌اند. [18]

روايتى است كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده كه فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جاى تورات و سوره‌هاى مئين‌ را به جاى انجيل و سوره‌هاى مثانى‌ را به جاى زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌هاى مفصّل فزونى بخشيد.[19]

[1]فرهنگ ابجدى، ص 767

[2]تفسير قرآن مهر، ج‌22، ص: 235

[3]التحرير و التنوير، ج‌30، ص 333.

[4]همانند روایت منقول از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در کتاب كشف‌الاسرار و عدةالابرار، ج‌10، ص 511.

[5]الكشف و البيان، ج‌10، ص 216

[6]همان.

[7]همان.

[8]تفسير قرآن مهر، ج‌22، ص 236.

[9]تفسير نمونه، ج‌27، ص 66.

[10]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج‌27، ص 121.

[11]همان

[12]تفسير قرآن مهر، ج‌22، ص 237 .

[13]همان، ص 235.

[14]التمهيد في علوم القرآن، ج‌1، ص 135

[15]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج‌27، ص 121.

[16]ترجمه تفسير الميزان، ج‌20، ص 507.

[17]التمهید في علوم القرآن، ج1، ص313

[18]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج‌1، ص 34

[19]همان