سوره نوح
نوح پيامبر عظيم‌الشأنی كه نام مباركش چهل‌وسه بار در قرآن مجيد ياد شده حضرت نوح اولين پيامبر اولوالعزم و داعى توحيد است.[1]
مفهوم کلی سوره
اسامی سوره
نوح، إنا أرسلنا نوحا.[3]
علت نام‌گذاری
«سوره نوح»؛ به جهت اینکه کل سوره نوح دربردارنده فرازهایی از تبلیغات حضرت نوح علیه‌السلام و دعاهای آن حضرت می‌باشد.
«سوره إنا أرسلنا نوحا»؛ به جهت شروع سوره با این عبارت در برخی از روایات از سوره نوح به این نام یاد شده است.[4]
تعداد آیات
سوره نوح بیست وهشت آیه دارد.[5]
تعداد کلمات
سوره نوح دویست و بیست و چهار کلمه دارد.[6] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره های قرآن مختلف است)
تعداد حروف
سوره نوح نهصدوبیست ونه حرف دارد.[7] (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره های قرآن مختلف است)
اهداف و آموزه ها
كل سوره نوح بيان داستان نوح و برخوردها و مباحثات او با كافران است و هدف آن بيان نشانه‌هاى خدا و عذاب الهى بر اهل باطل و هشدار به مشركان مكه و تسلى به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و مؤمنان است.[8]
محتوا و موضوعات
محتوای سوره نوح به سه بخش قابل تقسیم است.
در بخش اول اين سوره، سخن از بعثت نوح و دعوت اوست در بخش‌دوم شكايت‌هاى نوح عليه‌السلام است به درگاه خدا كه پروردگارا هر چه اين قوم را دعوت كردم جز مخالفت و عصيان نديدم، خدايا همه‌شان را نابود گردان در بخش سوم سخن از هلاكت قوم آن حضرت است.[9]
فضائل، خواص و ثواب قرائت
ابى‌بن‌كعب از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله روايت نموده كه فرمود: «هر كس سوره نوح را قرائت كند از مؤمنانی خواهد بود كه دعوت نوح عليه‌السلام را دريافته است».
امام صادق عليه‌السلام فرمود: «كسى كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد و كتاب او را مي‌خواند پس تلاوت و قرائت سوره نوح را ترک نکند، و هر بنده‌اى كه آن را از روى يقين و تأمّل در نماز واجب يا نافله‌اش قرائت كند خداوند او را در منازل ابرار ساكن نموده و به او سه باغ با بهشتش عطا كند و اين كرامتى است از خدا بر او، و نيز او را دويست حوريه و چهار هزار زن باکره تزویج خواهد کرد».[10]
محل نزول
سوره نوح در مكه بر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نازل شده است.[11]
زمان نزول
تاريخ نزول سوره نوح بعد از اسراء و قبل از هجرت پيامبر به مدينه [حدود سال نهم یا دهم بعثت] می باشد و بعد از سوره نحل نازل شده است.[12]
فضای نزول
با توجه به اينكه سوره نوح در مكه نازل شده، و پيامبر و مسلمانان اندك آن زمان در شرائطى مشابه شرائط زمان نوح و يارانش قرار داشتند، مسائل زيادى را به آنها مى‌آموزد، و يكى از اهداف سوره از ذكر اين ماجرا همين بوده است.
اين سوره سبب تسلى خاطر براى پيامبر و مؤمنان نخستين و افراد مشابه آنها است كه در برنامه‌هاى خود به لطف خدا دلگرم و در برابر مشكلات و سختيها صابر و شكيبا باشند.
به تعبير ديگر اين سوره ترسيمى است از بيان مبارزه دائمى طرفداران حق و باطل و برنامه‌هايى كه طرفداران حق در مسير خود بايد به كار بندند.[13]
ترتیب در مصحف
سوره نوح هفتادويكمين سوره در چينش كنونى قرآن به شمار می آید.[14]
ترتیب بر اساس نزول
سوره نوح هفتادو یکمين سوره در ترتيب نزول می باشد و بعد از سوره نحل نازل شده است.[15] (لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره های قرآن مختلف است)
ارتباط با سوره قبلی
چون خداوند سبحان سوره معارج را به وعيد و تهديد اهل تكذيب پايان داد. سوره نوح را به ذكر قصه نوح و قومش و آنچه در نتيجه تكذيبشان به آنها رسيد و تسليت براى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله افتتاح نموده است.[16]
ویژگی
سوره نوح از سور مفصلات می باشد[17] ابن قتیبه می گوید: ... مفصلات سوره های کوچکی هستند که بعد از سور مثانی آمده اند اینکه چرا این سوره ها را مفصل نامیده اند به خاطر کوتاه بودن آنها و اینکه بسيار به واسطه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ از يكديگر جدا شده‌اند. [18]
روايتى است كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده كه فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جاى تورات و سوره‌هاى مئين را به جاى انجيل و سوره‌هاى مثانى را به جاى زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌هاى مفصّل فزونى بخشيد.[19]
سوره نوح همچنین جزو سور ممتحنات نیز آمده است.[20]
سوره نوح قسمت خاصى از زندگى حضرت نوح علیه‌السلام است كه در جايى ديگر به اين سبك نيامده است، و اين قسمت مربوط به دعوت مستمر و پى‌گير او به سوى توحيد، و كيفيت، و عناصر اين دعوت. و ريزه‌كارى‌هايى است كه در اين مساله مهم به كار رفته است، آن هم در برابر قوم لجوج و خود خواه و متكبرى كه مطلقا حاضر نبودند در برابر حق سر فرود آورند.[21]
[1]قاموس قرآن، ج7، ص118
[2]تفسير قرآن مهر، ج21، ص: 247
[3]التحرير و التنوير، ج29، ص172
[4]مانند روایتی از امام صادق علیه السلام در مجمع‌البيان في تفسير القرآن، ج10، ص540
[5]الكشف و البيان، ج10، ص 43
[6]همان
[7]همان
[8]تفسير قرآن مهر، ج21، ص249
[9]تفسير احسن‌الحديث، ج11، ص350
[10]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج25، ص327-326
[11]همان، ص 326
[12]حجةالتفاسير و بلاغ‌الإكسير، مقدمه‌اول، ص30
[13]برگرفته شده ازتفسير نمونه، ج25، ص54-53
[14]تفسير قرآن مهر، ج21، ص249
[15]التمهيد في علوم القرآن، ج1، ص 136
[16]ترجمه تفسير مجمع‌البيان، ج25، ص327
[17]التمهید في علوم القرآن، ج1، ص313
[18]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج1، ص 34
[19]جامع البيان فى تفسير القرآن، ج1، ص 34
[20]التمهید في علوم القرآن، ج1، ص313
[21]تفسير نمونه، ج25، ص53